Ulu Mabed Ayasofa
 
 
         
Sayfa 1      Sayfa 2    Sayfa 3     Sayfa 4

 

     Mevci Erg├╝n*                                                                                                                                                      Sayfa 3

AYASOFYA CAM─░─░N─░N M├ťZEYE ├çEVR─░LMES─░ KONUSUNUN
HUKUK─░ Y├ľNDEN DE─×ERLEND─░R─░LMES─░
 

D. Ayasofya Camiini M├╝zeye ├çevrilmesinin Hukuki Dayana─č─▒

I. Genel Olarak


4 Ekim 1926 tarihinden itibaren y├╝r├╝rl├╝─če giren 864 say─▒l─▒ Kanunu Medeninin Sureti Mer'iyet ve ┼×ekli Tatbiki Hakk─▒nda Kanunun 8. maddesinde, vak─▒flar y├Ân├╝nden bir ge├ži┼č h├╝km├╝ ├Ân g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu h├╝kme g├Âre;

a) Medeni Kanunun y├╝r├╝rl├╝─če girmesinden ├Ânce kurulan vak─▒flar hakk─▒nda ayr─▒ca bir uygulama kanunun yay─▒nlanacakt─▒r.

b) Medeni Kanunun y├╝r├╝rl├╝─če girmesinden sonra kurulacak vak─▒flar hakk─▒nda, bu kanun h├╝k├╝mleri uygulan─▒r.

Bu durumda, 4 Ekim 1926 tarihinden ├Ânce kurulan Fatih Sultan Mehmed Vakf─▒ hakk─▒nda, vak─▒flar hakk─▒nda yay─▒nlanacak uygulama kanununun uygulanaca─č─▒ a├ž─▒kt─▒r.

Ayasofya Camiinin m├╝zeye ├ževrilmesine ili┼čkin 24.11.1934 tarihine kadar s├Âz konusu kanun ├ž─▒kar─▒lmam─▒┼čt─▒r. ─░┼čbu karar─▒n al─▒nmas─▒ndan sonra, 13 Aral─▒k 1935 tarihinden itibaren y├╝r├╝rl├╝─če giren 2752 say─▒l─▒ Vak─▒flar Kanunu kabul edilmi┼čtir.

Bu a├ž─▒klamalar g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda, 24.11.1934 tarihli Bakanlar Kurulu Karar─▒ verilmesi d├Âneminde, yine Vak─▒flar hakk─▒nda uygulanmas─▒ gereken d├╝zenlemenin f─▒k─▒h h├╝k├╝mleri olaca─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r.

24.11.1934'ten ├Ânce 2387 say─▒l─▒ Vak─▒f Akar ve Arazinin ve mahs├╝llerinin ne suretle kiraya verilece─či ve idare olunaca─č─▒ hakk─▒nda Kanun kabul edilerek 13.03.1934'ten itibaren y├╝r├╝rl├╝─če konulmu┼čtur. Bu Kanuna g├Âre, vak─▒flara ait kiral─▒k yerlerin ne suretle kiraya verilece─či ve ├╝r├╝nlerin sat─▒lmas─▒ ya da y├Ânetimi d├╝zenlenecek bir t├╝z├╝k (Nizamname) ile belirlenir. (m.1)

─░┼č bu T├╝z├╝k, Bakanlar Kurulunun 19.05.1934 tarih 139 nolu karar─▒ ile y├╝r├╝rl├╝─če konulmu┼čtur. (Vak─▒f yerlerinin nas─▒l kiraya verilece─čini ve mahsullerinin ne suretle sat─▒laca─č─▒na ili┼čkin nizamname). An─▒lan T├╝z├╝k m.1 h├╝km├╝ne g├Âre vak─▒flara ait yerlerin kiraya verilmesi ve ├╝r├╝nlerinin sat─▒lmas─▒ ve y├Ânetimi bu t├╝z├╝k h├╝k├╝mlerine g├Âre yap─▒l─▒r.

├ľnemli g├Âr├╝lmekle camilerle ilgili d├╝zenlemelere de─činmekte yarar vard─▒r.

1 Haziran 1931 tarihinden itibaren uygulanan 1827 say─▒l─▒ Evkaf Umum M├╝d├╝rl├╝─č├╝n├╝n 1931 mali senesi b├╝t├že kanunu m. 6'ya g├Âre T├╝rkiye Cumhuriyeti dahilindeki cami ve mescitlerin idaresi ve bunlar─▒n hademesi Vak─▒flar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ne devredilmi┼čtir.

Bu a├ž─▒klamalar g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda, bu vakfa ait camiin m├╝zeye ├ževrilebilmesi i├žin a┼ča─č─▒daki ayr─▒m─▒n g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nmas─▒ gerekmektedir:

1- Medeni Kanunun y├╝r├╝rl├╝─če girmesinden ├Ânce kurulan vak─▒flar y├Ân├╝nden:

864 say─▒l─▒ Kanunun Medeninin Sureti Mer'iyet ve ┼×ekli Tatbiki Hakk─▒nda Kanunun 8. maddesinde ├Âng├Âr├╝len ge├ži┼č h├╝km├╝ne g├Âre, Medeni Kanunun y├╝r├╝rl├╝─če girmesinden ├Ânce kurulan vak─▒flar hakk─▒nda ayr─▒ca bir uygulama kanunu yay─▒nlanacakt─▒r. Bu vak─▒flar hakk─▒nda Medeni Kanun h├╝k├╝mleri uygulanmayacakt─▒r.

Osmanl─▒ Devletinde vak─▒flar f─▒k─▒h h├╝k├╝mlerine g├Âre y├Ânetilirdi. Vak─▒flar─▒n denetimi Evkaf-─▒ H├╝mayun Nezareti taraf─▒ndan yap─▒l─▒rd─▒.

1 Haziran 1931 tarihinden itibaren uygulanan 1827 say─▒l─▒ Kanunun 6. maddesine g├Âre de, cami ve mescitlerin y├Ânetimi ve bunlar─▒n hademesi Vak─▒flar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ne devredilmi┼čtir.
Bu durumda 864 say─▒l─▒ Kanunun y├╝r├╝rl├╝─če girdi─či 4 Ekim 1926 tarihinden ├Ânce kurulan vak─▒flara ait camilerin m├╝zeye ├ževrilebilmesi i├žin o d├Ânemde y├╝r├╝rl├╝kten kalkmayan f─▒k─▒h h├╝k├╝mlerinin uygulanaca─č─▒ a├ž─▒kt─▒r.

Vak─▒flarla ilgili konularda ortaya ├ž─▒kan sorunlar─▒n ├ž├Âz├╝m├╝nde vakf─▒n amaca ├Ânemlidir. Vakf─▒m amac─▒n─▒, vak─▒f senedindeki ama├ž h├╝k├╝mleri belirlemektedir.

Fatih Sultan Mehmet Vakfiyesindeki as─▒l ama├ž, din hizmetlerinin g├Âr├╝lmesidir. Nitekim Vak─▒f Senedinde Ayasofya Camiinin g├Ârevleri aras─▒nda "Cuma namaz─▒ k─▒l─▒nmal─▒" h├╝km├╝ne yer verildikten sonra "ehil bir iman tayin edilmeli ve kendisine vak─▒ftan 15 ak├že ├Âdenmeli" denmi┼čtir.
Fatih Sultan Mehmed Vakfiyesinde, vakfetti─či akarlardan sa─članacak gelirle hi├žbir ayr─▒m yapmadan Fatih K├╝lliyesi, Ayasofya, Zeyrek, ─░maret, Galata, ┼×eyh Vefa, Kule-i Cedide camileri ile Kalenderhane zaviyesi giderlerinin kar┼č─▒lanmas─▒n─▒ istemi┼čtir. (Vak─▒flar Genel m├╝d├╝rl├╝─č├╝, Fatih Mehmet II. Vakfiyesi 1938: 38-370/201-269)

Fatih Sultan Mehmed Vakfiyesinde ├Âng├Âr├╝len d├╝zenlemelerden biri de, gelecekte bu h├╝k├╝mlere ayk─▒r─▒ hareket eden kimseler i├žin ┼ču uyar─▒da bulunmaktad─▒r:

"Kim bu vakfiyeyi de─či┼čtirirse, bir maddesini tebdil eder; onun ibdal ve ta'dile ko┼čar, fasid bir te'ville veya dalavere ile vak─▒f h├╝km├╝n├╝ y├╝r├╝rl├╝kten kald─▒rmaya kasteder, asl─▒n─▒ de─či┼čtirir, f├╝r├╗ÔÇÖuna itiraz eder veya bunlar─▒ yapana yol g├Âsterir ve yard─▒m eder ve kanunsuz olarak onda tasarruf yapmaya kalkar veya sahte evrak d├╝zenleyerek m├╝tevellilik hakk─▒ gibi ┼čeyler ister, yahut onu kendi bat─▒l defterine kaydeder veya kazan─▒r. Allah'─▒n, meleklerin ve b├╝t├╝n insanlar─▒n ebediyyen laneti onun ├╝zerine olsun. Azaplar─▒ hafiflemesin, ha┼čr g├╝n├╝nde y├╝zlerine bak─▒lmas─▒n. Kim bunu i┼čittikten sonra de─či┼čtirirse g├╝nah─▒ de─či┼čtirenleredir. Allah i┼čitendir. Bilendir." (Vak─▒flar Genel m├╝d├╝rl├╝─č├╝, Fatih Mehmet II. Vakfiyesi 1938: 38-370/201-269)

─░slam hukukuna g├Âre bir kimsenin mal─▒n─▒ vakfetmesiyle o mal ├╝zerindeki m├╝lkiyet ferdi m├╝lkiyet olmaktan ├ž─▒k─▒p Allah'─▒n m├╝lk├╝ haline gelir. Bu m├╝lk sat─▒l─▒p, al─▒namaz ve tasarruflara konu olamaz. Ancak o maldan sa─članan yararlar bir amaca tashih edilebilir ve bu ama├žla ilgili olanlar bundan yararlan─▒rlar.

Ba─člay─▒c─▒ bir vak─▒f i┼člemi ile vakfedilen mal, bir ├že┼čit manevi dokunulmazl─▒k kazan─▒r. Art─▒k vak─▒f mal ├╝zerinde m├╝lkiyet konusu bir malm─▒┼č gibi tasarruf olunamaz. Vakf─▒n niteli─čine ayk─▒r─▒ tasarruflar h├╝k├╝ms├╝z say─▒l─▒r.

S─▒dd─▒k Sami Onar'a g├Âre, "Vakf─▒n tekemm├╝l ettikten sonra bu kaideler, vakfedeni, vakf─▒ idare edecek organlar─▒ ve ┼čah─▒slar─▒, vak─▒ftan yararlanacak kimseyi (m├╝rtezika), 3. ┼čah─▒slar─▒ ve Devleti ba─člar; yani Devleti de ba─člayan tam ve kuvvetli bir hukuk kaidesidir. Bu y├╝zden vak─▒fname h├╝k├╝mlerini hi├ž kimse de─či┼čtiremez." (S─▒dd─▒k Sami Onar: ─░dare Hukukunun Umumi Esaslar─▒, Bask─▒ 3, C.II., s. 6709).

Ali Himmet Berki'ye g├Âre, Vak─▒f tamam ve laz─▒m olduktan sonra vak─▒f veya m├╝tevelli vakf─▒n muvaf─▒k─▒ ┼čeri olan ┼čartlar─▒n─▒ tebdil edemez. Me─čer ki hini vak─▒fta vak─▒f ┼čartlar─▒n─▒ tebdili kendi veya m├╝tevelli yedinde olmas─▒n─▒ ┼čart k─▒lm─▒┼č olsun. Vak─▒f tamam ve laz─▒m olunca asl─▒ gibi ┼čartlar─▒ da l├╝zum iktisab eder. Bundan sonra kimsenin vak─▒f ├╝zerinde ┼čahsen tasarrufa hakk─▒ olmay─▒p vakf─▒n mevcudiyet ve ┼čartlar─▒ dairesinde idaresi iktiza eder. Vak─▒f vakf─▒n asl─▒n─▒ de─či┼čtiremeyece─či gibi ┼čartlar─▒n─▒ dahi de─či┼čtiremez. Fakat hini vak─▒fta ┼čartlar─▒n tebdili hakk─▒n─▒ yedinde ibka etmi┼č ise bu takdirde ┼čurutu vakf─▒ tebdil edebilir. Ve bir def'a tebdil ettikten sonra art─▒k bu salahiyet nihayet bulur. (Ali Himmet Berki: Vak─▒flar, ─░stanbul 1940, s.87)

Yukar─▒daki a├ž─▒klamalar g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda 24.11.1934 tarihine kadar (bu tarih dahil), Medeni Kanunun y├╝r├╝rl├╝─če girmesinden ├Ânce kurulan vak─▒flar─▒n Bakanlar Kurulu karar─▒ ile m├╝zeye ├ževrilmesine temel te┼čkil edecek herhangi bir yasal d├╝zenleme bulunmamaktad─▒r.

Sayfa   1 - 2 -  34

 

┬ę ulumabedayasofya.com 2004