Ulu Mabed Ayasofa
 
 
         
Sayfa 1      Sayfa 2    Sayfa 3     Sayfa 4

 

     Mevci Erg├╝n*                                                                                                                                                      Sayfa 2

AYASOFYA CAM─░─░N─░N M├ťZEYE ├çEVR─░LMES─░ KONUSUNUN
HUKUK─░ Y├ľNDEN DE─×ERLEND─░R─░LMES─░
 

2. Evkaf Umum M├╝d├╝rl├╝─č├╝n├╝n Bildirdi─či G├Âr├╝┼č

Bu d├Ânemde Evkaf Umum M├╝d├╝rl├╝─č├╝ 7.11.1934 tarih ve 153197/107 say─▒l─▒ yaz─▒s─▒nda, "camiin Bizanslardan kalma bir eser olmas─▒ dolay─▒s─▒yla hi├žbir vakf─▒n─▒n bulunmad─▒─č─▒, cami olduktan sonra sultanlar─▒n yapt─▒klar─▒ temliklerin a'┼čar gelirine dayand─▒─č─▒ ve a'┼čar─▒n ilgas─▒ ile bu temlik ve tahsislerin ortadan kald─▒r─▒ld─▒─č─▒, halk─▒n yapt─▒─č─▒ ba─č─▒┼člar─▒n ise, ├žok c├╝z'i olmas─▒n─▒n yan─▒nda, Kur'an okumak ve dua etmek gibi her yerde yap─▒labilir nitelikte gayeler i├žin vakfedildi─či..." g├Âr├╝┼č├╝n├╝ a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r.

Oysa Fatih Sultan Mehmed kurdu─ču vak─▒ftaki dini hizmetin aksamadan y├╝r├╝t├╝lmesi i├žin, vakfetti─či ticari ve zirai vak─▒f ta┼č─▒nmazlardan elde edilecek gelirle Ayasofya, ─░maret, ┼×eyh Vefa, Fatih K├╝lliyesi, Galata, Zeyrek, K├╝lle-i Cedide camileri ile kalenderhane zaviyesi giderlerinin kar┼č─▒lanmas─▒n─▒ istemi┼čtir. (VGM/ Fatih Mehmed II Vakfiyesi 1938:38-370/201-269)
Vak─▒f i├žin ├Âng├Âr├╝len gelir g├Âz├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda, Evkaf Umum M├╝d├╝rl├╝─č├╝n├╝n a├ž─▒klad─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝n isabetli olmad─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir.

3- ─░cra Vekilleri Heyeti Karar─▒ ve Sonras─▒

Konu hakk─▒nda ─░cra Vekilleri Heyetince (Bakanlar Kurulu) verilen 24.11.1934 tarih 2/1589 say─▒l─▒ karar metni a┼ča─č─▒daki gibidir.

"Maarif Vekilli─činden yaz─▒lan 14.11.1934 tarih ve 94041 say─▒l─▒ tezkerede; e┼čsiz bir mimarl─▒k, sanat abidesi olan ─░stanbul'daki Ayasofya camiinin tarihi vaziyeti itibarile m├╝zeye ├ževrilmesi b├╝t├╝n ┼čark alemini sevindirece─či ve insanl─▒─ča yeni bir ilim m├╝essesi kazand─▒raca─č─▒ cihetle bunun m├╝zeye ├ževrilmesi, ├ževresindeki evkafa ait d├╝kkanlar─▒n y─▒kt─▒r─▒lmas─▒ ve di─čerlerinin de evkaf├ža istimlak edilmesi suretile g├╝zelle┼čtirilmesi ve tamiri ve daimi muhafazas─▒ masraflar─▒na kar┼č─▒l─▒k evkaf├ža bu sene ve gelecek seneler b├╝t├želerinden muayyen bir para ayr─▒lmas─▒ hakk─▒nda bir karar ittihaz─▒ istenilmi┼č ve Evkaf Umum M├╝d├╝rl├╝─č├╝nden yaz─▒lan 7.11.1934 tarih ve 153197/107 say─▒l─▒ mutaleanamede, camiinin Bizansl─▒lardan kalma bir eser olmas─▒ hasebile hi├žbir vakf─▒ olmad─▒─č─▒ ve her ne kadar cami olduktan sonra Sultanlar ve Halk taraf─▒ndan baz─▒ gelirler ba─članm─▒┼čsa da bunlardan a┼čar olarak ba─članan, sultan gelirlerinin kald─▒r─▒lm─▒┼č oldu─ču ve halk taraf─▒ndan ba─članan gelirler ise Kur'an okumak ve buna benzer belli ve nerede olursa olsun yap─▒labilir dini emekler i├žin olup m├╝zeye ├ževrilmesi ve korunmas─▒ i├žin verilecek bir geliri bulunmad─▒─č─▒... bildirilmi┼čtir.

Bu i┼č ─░cra Vekilleri Heyetince 24.11.1934'te g├Âr├╝┼č├╝lerek, cami ├ževresindeki evkafa ait binalar─▒n Evkaf Umum M├╝d├╝rl├╝─č├╝nce y─▒kt─▒r─▒larak temizlettirilmesi ve di─čer binalar─▒n istimlak, y─▒kma ve binan─▒n tamir ve muhafazas─▒ masraflar─▒ da Maarif Vekaletince verilmek suretile Ayasofya Camiin M├╝zeye ├ževrilmesi tasvib ve kabul olunmu┼čtur."

Bakanlar Kurulunca al─▒nan bu karardan sonra, Ayasofya Kutsal Ulu Camisi konusunda Devlet dairelerince y├╝r├╝t├╝len ├žal─▒┼čmalar iki ayr─▒ ┼čekilde y├╝r├╝t├╝lmektedir.

─░lki, 633 say─▒l─▒ Kanuna dayal─▒ olarak Diyanet ─░┼čleri Ba┼čkanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan bu cami i├žin ─░mam-Hatip kadrosu verilmektedir. (Emin├Ân├╝ ─░l├že M├╝ft├╝l├╝─č├╝n├╝n 20,01,1995/67 say─▒l─▒ yaz─▒dan)

─░kinci olarak da; K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ An─▒tlar─▒ ve M├╝zeler Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ Ayasofyay─▒ bir An─▒t-M├╝ze olarak korumak ve gelecek ku┼čaklara aktar─▒lmas─▒ yolunda restorasyon ├žal─▒┼čmalar─▒ yapmaktad─▒r. (An─▒lan M├╝d├╝rl├╝─č├╝n 19.01.1995/308 say─▒l─▒ yaz─▒s─▒ndan)

C. Caminin M├╝zeye ├çevrilmesine ─░li┼čkin Bakanlar Kurulu Karar─▒n─▒n ─░ncelenmesi ve Baz─▒ Tespitleri

1. Anayasa Hukuku Y├Ân├╝nden


Anayasa, Devletin ┼čekli ile organlar─▒n─▒n kurulu┼č ve i┼čleyi┼čini belirleyen, y├Ânetenlerle y├Ânetilenler aras─▒ndaki ili┼čkileri d├╝zenleyen bir temel kanundur.

Osmanl─▒ Devletinde ger├žek anlamda ilk anayasa 1876 Kanun-├« Esasidir. Kurutulu┼č sava┼č─▒n─▒n anayasas─▒ olan 20 Ocak 1921 tarihli Te┼čkilat─▒ Esasiye Kanunu ile T├╝rkiye Devleti kurulmu┼čtur. Ola─čan├╝st├╝ ko┼čullar alt─▒nda kabul edilen bu Anayasan─▒n baz─▒ maddeleri de─či┼čtirilerek 20 Nisan 1924 tarihli Anayasa y├╝r├╝rl├╝─če konulmu┼čtur. (bkz. ek)

1924 Anayasas─▒nda 1928 ve 1937 y─▒llar─▒nda de─či┼čikliklere u─čram─▒┼čt─▒r.

27 May─▒s 1960 hareketiyle 1924 Anayasas─▒n─▒n baz─▒ h├╝k├╝mleri y├╝r├╝rl├╝kten kald─▒r─▒lm─▒┼č ve son olarak 27 May─▒s 1961 g├╝nl├╝ yeni Anayasa kabul edilmi┼čtir.

Ayasofya Camiinin m├╝zeye ├ževrilmesine ili┼čkin 24.11.1934 tarih 2/1589 say─▒l─▒ Bakanlar kurulunun al─▒nd─▒─č─▒ d├Ânemde 1924 Anayasas─▒ y├╝r├╝rl├╝ktedir. Bu Anayasaya g├Âre, bakanlar, Ba┼čbakan─▒n reisli─či alt─▒nda (Bakanlar Kurulunu) meydana getirir (m.45). Bakanlar Kurulu, H├╝k├╝metin genel politikas─▒ndan birlikte sorumludur (m. 46/1). Bakanlar kurulu gerekti─činde bu sorumlulu─čunu ├ž─▒karaca─č─▒ Bakanlar Kurulu karar─▒yla yerine getirir.

2. ─░kincil D├╝zenlemeler Y├Ân├╝nden

a. M├╝zeler y├Ân├╝nden


Bakanlar Kurulunca, Ayasofya Camiinin m├╝zeye ├ževrilmesine ili┼čkin 24.11.1934 tarihindeki karar d├Âneminde, m├╝zeler Maarif Vekaletine ba─čl─▒d─▒r. (2530 say─▒l─▒ M├╝ze ve Rasathane Te┼čkilat Kanunu m.1). Maarif Vekaleti (Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒) M├╝zeler M├╝d├╝rl├╝─č├╝, tarihi ve bedii k─▒ymeti haiz eserlere mahsus m├╝zelerin idare, tesis ve idameleri, tarihi abidelerin muhafaza ve tamiri i┼čleriyle i┼čtigal etmektedir (2287 say─▒l─▒ Maarif Vekaleti Merkez Te┼čkilat─▒ ve Vazifeleri Hakk─▒nda Kanun m. 1,16).

Bakanlar Kurulunca Ayasofya Camii m├╝zeye ├ževrildikten sonra, 1935'te m├╝ze olarak ziyarete a├ž─▒lm─▒┼č ve yap─▒n─▒n avlusu da a├ž─▒k hava m├╝zesi olarak d├╝zenlenmi┼čtir.
Ayasofya Camiinin m├╝zeye ├ževrilmesi nedeni, bir "k├╝lt├╝r varl─▒─č─▒" olmas─▒d─▒r. Ayasofya Camii, tarihi devirlere ait k├╝lt├╝r, din ve g├╝zel sanatlarla ilgili g├Ârkemli bir yap─▒d─▒r.

b. Soyad─▒ y├Ân├╝nden

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čundan sonra yerine kurulan T├╝rkiye Devleti vatanda┼člar─▒n─▒n sadece ├Âz adlar─▒ vard─▒. 2 Ocak 1935 tarihinde y├╝r├╝rl├╝─če giren 2525 say─▒l─▒ Soyad─▒ Kanunu, her T├╝rk'├╝ ├Âz ad─▒ndan ba┼čka soyad─▒n─▒ da ta┼č─▒maya zorunlu k─▒lm─▒┼čt─▒r (m.1). 2525 say─▒l─▒ Kanunun 13. maddesi, "Bu Kanunun tatbik yollar─▒n─▒ g├Âsterir bir nizamname yap─▒lacakt─▒r." h├╝km├╝n├╝ getirmi┼čtir.

Bakanlar Kurulunca verilen 24.12.1934 tarih 2/1759 say─▒l─▒ karar ile, Soyad─▒ Nizamnamesi y├╝r├╝rl├╝─če konulmu┼čtur. Bu Nizamnamenin 1. maddesine g├Âre; her T├╝rk, ├Âz ad─▒ndan ba┼čka soyad─▒ da ta┼č─▒yacakt─▒r. Soyad─▒ olmayanlar 02.07.1936 g├╝nlemecine (tarihine) kadar bir soyad─▒ se├žip, n├╝fus k├╝t├╝klerine ve do─čum kay─▒tlar─▒na yazd─▒racaklard─▒r.

T├╝rk Milleti, uygarl─▒k yolunda ad─▒ ile ├Âzde┼čle┼čen ulu ├Ânderine ayr─▒ bir d├╝zenleme ile korumal─▒ soyad─▒ verilmesini uygun g├Ârm├╝┼čt├╝r. Bu ama├žla "Kemal ├Âz adl─▒ Cumhurreisimize ATAT├ťRK soyad─▒ verilmi┼čtir" (2587 say─▒l─▒ Kemal ├ľz adl─▒ Cumhurreisimize Verilen Soyad─▒ Hakk─▒nda Kanun m. 1)

2587 say─▒l─▒ Kanun 24.11.1934 tarihinde T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi taraf─▒ndan kabul edilmi┼č ve 27.11.1934 tarihinde Resmi gazete ile yay─▒nlanarak ilan edilmi┼čtir. Bu Kanun yay─▒m tarihi olan 27.11.1934 tarihinden itibaren y├╝r├╝rl├╝─če girmi┼čtir (2587. say─▒l─▒ km.2).

c. Kararname y├Ân├╝nden

T├╝rkiye Devletinde y├╝r├╝tme g├Ârevi olan Bakanlar Kurulu, H├╝k├╝metin genel politikas─▒ndan birlikte sorumludur (1924 Anayasas─▒ m. 46). Bakanlar Kurulu bu g├Ârevini yerine getirirken kararnameler de ├ž─▒karmaktad─▒r.

Ayasofya Camiinin m├╝zeye ├ževrilmesine ili┼čkin Bakanlar Kurulu karar─▒ 24.11.1934 tarih ve 2/1589 say─▒l─▒ olarak g├Âz├╝kmektedir.

"Kararname" iki sayfada yer almakta olup, ilk sayfan─▒n sol ├╝st├╝nde "T.C. BA┼×VEKALET Kararlar M├╝d├╝rl├╝─č├╝ say─▒; 2/1589" ibaresi ve 2. sayfan─▒n sol ├╝st k─▒sm─▒nda ise "T.C. BA┼×VEKALET MUAMELAT M├ťD├ťRL├ť─×├ť ┼×ube:... say─▒: ..." ibareleri bulunmaktad─▒r.

Kararnamede Reis-i Cumhur d─▒┼č─▒nda Ba┼čvekil (Ba┼čbakan) ve di─čer vekillerin (Bakanlar─▒n) ├Âz adlar─▒ ile imzalar─▒ vard─▒r. Reis-i Cumhur'un ise, ├Âz ad─▒ ve soyad─▒ yaz─▒lmam─▒┼č olup, sadece "K. Atat├╝rk" i┼čaretinden ibaret imzas─▒ g├Âz├╝kmektedir.

Yukar─▒daki a├ž─▒klamalar g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda a┼ča─č─▒daki hususlar ├Ânemli g├Âr├╝lmektedir.

i. Kararnamenin ilk sayfas─▒ do─čru olarak BA┼×VEKALET Kararlar M├╝d├╝rl├╝─č├╝'ne ait bas─▒l─▒ evrak oldu─ču halde, ikinci sayfas─▒ yanl─▒┼č olarak "BA┼×VEKALET MUAMELAT M├ťD├ťRL├ť─×├ť"ne ait bas─▒l─▒ evrakt─▒r.

ii. "Kararname"ye 2/1589 say─▒s─▒ verilmi┼č bulunmaktad─▒r. Oysa, Ba┼čbakanl─▒k Cumhuriyet Ar┼čivi kay─▒tlar─▒na g├Âre;

- 22.11.1934 tarihli Bakanlar Kurulu Kararnamelerinin karar numaralar─▒ 1590, 1591, 1592, 1593, 1594, 1596, 1597, 1598, 1599, 1600, 1601, 1602, 1603, 1604 ve 1606 olup, 1580 ile 1588 aras─▒ herhangi bir kararname g├Âz├╝kmemektedir. (bkz: ek- 1)

- 24.11.1934 tarihinden sonra gelen 25.11.1934'te d├╝zenlenmi┼č herhangi bir kararnameye rastlanmam─▒┼čt─▒r.

- 24.11.1934 tarihinde d├╝zenlenen kararnameler ise, 1613 ve 1614 numaralar─▒n─▒ alm─▒┼čt─▒r.

Oysa 24.11.1934 tarihli Kararnamenin Karar Say─▒s─▒ 2/1589 olarak yaz─▒l─▒d─▒r. 1934 Y─▒l─▒ Kas─▒m ay─▒nda ├ž─▒kan kararnamelerin say─▒s─▒ 1606'dan sonra olmas─▒ gerekirken, 2/1589 olarak g├Âsterilmesini a├ž─▒klayan hakl─▒ bir gerek├že g├Âz├╝kmemektedir.


iii. Kararnamede Reis-i Cumhura'a imza "K. Atat├╝rk" olarak g├Âz├╝kmektedir.

Reis-i Cumhur "Gazi Mustafa Kemal"e verilen "Atat├╝rk" soyad─▒n─▒n kullan─▒lmas─▒ 2587 say─▒l─▒ Kanun gere─čince 27.11.1934'den sonra m├╝mk├╝nd├╝r. Kanunun y├╝r├╝rl├╝─č├╝nden ├Ânce bu hakk─▒n kullan─▒lmas─▒ yasaya ayk─▒r─▒ d├╝┼čece─činden, ge├žersizdir. Kald─▒ ki, ├žok zeki ve ├Ânderlik niteli─či olan ki┼činin bile bile b├Âylesi bir hataya d├╝┼čmesi olas─▒ g├Âr├╝lmemektedir.


Gazi Mustafa Kemal 2587 say─▒l─▒ Kanunun y├╝r├╝rl├╝─če girdi─či 27.11.1934 tarihinden sonra "Atat├╝rk" soyad─▒n─▒ kullanm─▒┼č ve bu tarihten ├Ânce bu ad─▒ kulland─▒─č─▒n─▒ g├Âsteren tek bir bulguya rastlan─▒lmam─▒┼čt─▒r.

Ulu ├Ânderin imzalar─▒ ve m├╝h├╝r├╝ toplu olarak a┼ča─č─▒daki gibi s─▒ralanabilir.

-Anafartalar grubu komutan─▒ iken (1915)

-Anadolu ve Rumeli M├╝dafaa-i Hukuk Heyet-i Temsiliyesi ba┼čkan─▒ iken (11 Eyl├╝l 1919-23 Nisan 1920)

-Ba┼čkomutan iken (10 Ekim 1922)

-Sakarya Zaferinden sonra

-T├╝rk harflerinin kabul├╝nden sora

-Soyad─▒ ald─▒ktan sonra (26 Kas─▒m 1934'ten sonra)

-T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi Reis-i Mustafa Kemal'in m├╝hr├╝. (bkz. ek 2)

Reis-i Cumhur Mustafa Kemal, ├Âmr├╝ boyunca K. Atat├╝rk" ┼čeklinde hi├žbir zaman imza atmam─▒┼čt─▒r.
Nitekim, Ulu ├ľnder T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi taraf─▒ndan kendisine 10 Eyl├╝l 1921 tarihinde tevcih edilen "Gazi" ├╝nvan─▒n─▒ ald─▒ktan sonra kullanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu imzan─▒n sonucusu 22.11.1934 tarihli Kararnamede yer alm─▒┼čt─▒r.

Ulu ├ľnder, kendisine verilen ATAT├ťRK soyad─▒n─▒ ger├žek anlamda sonra 2587 say─▒l─▒ Kanunun y├╝r├╝rl├╝─če girdi─či 27.11.1934 tarihinden sonra kullanm─▒┼čt─▒r.

Bu durumda 24.11.1934 tarih ve 2/1589 say─▒l─▒ Kararnamenin teredd├╝tler do─čurdu─ču ve Reis-i Cumhur'a ait "K. Atat├╝rk" imzas─▒n─▒n sahibinin eli ├╝r├╝n├╝ olup olmad─▒─č─▒ hususunda tespiti gerekmektedir. Bu konunun a├ž─▒kl─▒─ča kavu┼čturulmas─▒ i├žin, Hukuk Usul├╝ Muhakemeleri Kanununun 308-309. maddelerinde d├╝zenlenen usule uygun olarak imza ve yaz─▒ incelemesi gerekmektedir.

S├Âz konusu d├╝zenlemeler g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda, Ulu ├ľndere ait tatbike esas yaz─▒ ve imzalar─▒n ar┼čivlerden, k├╝t├╝phanelerden ya da olas─▒ sair kaynaklardan toplanmal─▒d─▒r. Bundan sonra 2/1589 nolu Kararnamedeki imzan─▒n Ulu ├ľndere ait olup olmad─▒─č─▒ hususunda inceleme yap─▒lmas─▒ i├žin, konusunda uzman ki┼čilerden yararlan─▒lmal─▒d─▒r. Uzman ki┼čiler optik aletler kullanmal─▒ ve grafolojik metodlara g├Âre inceleme yaparak rapor d├╝zenlenmelidir.

Bu tespit ar┼čivlerde "asl─▒ gibidir" ibaresi ile onay g├Âren iki ayr─▒ kararname metni i├žin de ge├žerlidir.

Bu nedenle, ├ľzt├╝rk'├╝n eserinde a├ž─▒klanan "10. belge olarak verdi─čimiz n├╝shada en ufak bir teredd├╝de meydan vermeyecek tarzda..." g├Âr├╝┼č├╝n isabetli olmad─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. (├ľzt├╝rk, age, s. 502).

iv. Ayasofya Camisinin m├╝zeye ├ževrilmesine ili┼čkin 24.11.1934 tarih 2/1589 say─▒l─▒ "Kararname" (Bakanlar Kurulu Karar─▒) Resmi Gazetede yay─▒mlanmam─▒┼čt─▒r. (Ba┼čbakanl─▒k Mevzuat─▒ Geli┼čtirme ve Yay─▒n Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝n├╝n 14.06.1995 tarih 13/2076-02560 say─▒l─▒ yaz─▒s─▒).

Ayr─▒ca, kanun, t├╝z├╝k ve kararnamelerin yer ald─▒─č─▒ D├╝sturlar ├╝zerinde yap─▒lan incelemede de b├Âyle kararname yer almamaktad─▒r.

Sayfa   1 - 2 -  34

 

┬ę ulumabedayasofya.com 2004