Ulu Mabed Ayasofa
 
 
         
Sayfa 1      Sayfa 2    Sayfa 3     Sayfa 4

 

     Mevci Erg├╝n*                                                                                                                                                      Sayfa 1

AYASOFYA CAM─░─░N─░N M├ťZEYE ├çEVR─░LMES─░ KONUSUNUN
HUKUK─░ Y├ľNDEN DE─×ERLEND─░R─░LMES─░
 

* Jur. Dr. Mevci Erg├╝n
1949 y─▒l─▒ Elaz─▒─č do─čumlu olup, evlidir. Ankara ├ťniversitesi Hukuk Fak├╝ltesinden mezun olduktan sonra, Ticaret Hukuku alan─▒nda master ve doktaras─▒n─▒ yapt─▒. On y─▒lan fazla ressam ve sendika genel sekreteri olarak g├Ârev yapt─▒ktan sonra, yurdun ├že┼čitli y├Ârelerinde hakim olarak ├žal─▒┼čm─▒┼č olup, Bursa Asliye 1. Ticaret Mahkemesi Ba┼čkanl─▒─č─▒ndan emekli olmu┼čtur. Kendisinin Ticaret Hukuku, Takip Hukuku, T├╝ketici Hukuku, Akredetif Hukuku, ─░nternet Hukuku, Fikri M├╝lkiyet Haklar Hukuku, Uluslararas─▒ Tahkim Hukuku, Rekabet Hukuku, ─░nsan Haklar─▒, Toplam Kalite Y├Ânetimi alanlar─▒nda ├žal─▒┼čmalar─▒, yay─▒nlar─▒, ulusal ve uluslararas─▒ sempozyum, konferans gibi etkinliklerde konu┼čmac─▒ olarak kat─▒l─▒m─▒ vard─▒r.


A. Fatih Sultan Mehmet Vakf─▒na ait ta┼č─▒nmaz─▒n tapu kayd─▒ ve kronolojik d├╝zenleme s├╝reci

B. Ayasofya Kutsal Ulu Camisinin Müzeye Çevrilmesi ve sonrası

I. Maarif Vekaletindeki ├žal─▒┼čmalar

II. Evkaf Umum M├╝d├╝rl├╝─č├╝n├╝n bildirdi─či g├Âr├╝┼č

III. ─░cra Vekilleri Heyeti Karar─▒ ve sonras─▒

C. Camiinin m├╝zeye ├ževrilmesine ili┼čkin Bakanlar Kurulu Karar─▒n─▒n incelenmesi ve baz─▒ tespitler

I. Anayasa hukuku y├Ân├╝nden

II. ─░kincil d├╝zenlemeler y├Ân├╝nden

a. M├╝zeler y├Ân├╝nden

b. Soyad─▒ y├Ân├╝nden

c. Kararname y├Ân├╝nden

D. Caminin m├╝zeye ├ževrilmesinin hukuki dayana─č─▒

I. Medeni Kanunun y├╝r├╝rl├╝─če girmesinden ├Ânce kurulan vak─▒flar y├Ân├╝nden

II. Medeni Kanunun y├╝r├╝rl├╝─če girmesinden sonra kurulan vak─▒flar y├Ân├╝nden.

III. Ayasofya Camiinin m├╝zeye ├ževrilmesine ili┼čkin karar─▒n yasall─▒g─▒.

A. Fatih Sultan Mehmet Vakf─▒na ait ta┼č─▒nmaz─▒n tapu kayd─▒ ve kronolojik d├╝zenleme s├╝reci

Vak─▒flar, inanan insanlar─▒n Allah r─▒zas─▒na ermek i├žin kurduklar─▒ m├╝esseselerdir. Zira, vak─▒f olay─▒n─▒n temelinde "Halka hizmet Hakk'a hizmettir." anlay─▒┼č─▒ yatar.

─░slam hukukuna g├Âre vak─▒f, m├╝lk├╝ baz─▒ ki┼či ve kurumlara s├╝resiz olarak tahsis etme olup, bir kimsenin mal─▒n vakfedilmesiyle o mal ├╝zerindeki m├╝lkiyet ferdi m├╝lkiyet olmaktan ├ž─▒k─▒p Allah'─▒n m├╝lk├╝ haline gelir. Bu m├╝lk sat─▒l─▒p al─▒namaz ve tasarruflara konu olamaz. Ancak o maldan sa─članan yararlar bir amaca tahsis edilebilir ve bu ama├žla ilgili olanlar bundan yararlan─▒rlar.

Miri topraklara tasarruf edenler bu topraklar─▒n m├╝lkiyet hakk─▒na sahip olmad─▒klar─▒ i├žin bunlar─▒ vakfedemezler.
Osmanl─▒ Devletinde Evkaf-─▒ H├╝mayun Nezaretinin kurulu┼ču ve m├╝stakil bir idare olarak ├žal─▒┼čmaya ba┼člamas─▒ 12 Rebiyyulevvel 1242/1826 tarihinden itibaren ba┼člamaktad─▒r.

TBMM topland─▒ktan sonra Anadolu'da yeni bir h├╝k├╝met kurulmas─▒ i├žin derhal ├žal─▒┼čmalara ba┼članm─▒┼č, bu maksatla 2 May─▒s 1920'de "B├╝y├╝k Millet Meclisi ─░cra Vekillerinin Suret-i ─░ntihab─▒na Dair 2336 say─▒l─▒ Kanun" ├ž─▒kart─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu kanunun birinci maddesinde 11 ki┼čilik ─░cra Vekilleri Heyetinin ba┼č─▒nda "┼×er'iye ve Evkaf Vekaleti"ne yer verilmi┼čtir. B├Âylece II. Me┼črutiyet'in ilan─▒ndan sonra d├╝┼č├╝n├╝len, vak─▒flar─▒n bir "Umum M├╝d├╝rl├╝k" halinde me┼čihat'e ba─članmas─▒ fikri, bir bak─▒ma ger├žekle┼čmi┼čtir. (├ľzt├╝rk N., T├╝rk Yenile┼čme Tarihi ├çer├ževesinde Vak─▒f M├╝essesesi, Ankara 1995, s.86)

Osmanl─▒ d├Âneminde 1870 tarihli Ticaret Kanunu ile ticari ┼čirketler t├╝zel ki┼či olarak kabul edilmi┼č, 1912 say─▒l─▒ Kanun ile ta┼č─▒nmaz mallar i├žin "e┼čhas─▒ h├╝kmiyenin gayr─▒ menkullere tasarruflar─▒na mahsus" d├╝zenleme y├╝r├╝rl├╝─če konulmu┼čtur.

T├╝zel ki┼čilik tan─▒nmas─▒ndan sonra, cemaat ve hay─▒r m├╝esseselerine ait mallar─▒n adlar─▒na kay─▒t edilmesi hususunda de─či┼čik tarihlerde, ikincil d├╝zenlemelere yer verilmi┼čtir. ├ľyle ki, 1912 say─▒l─▒ Kanundan ├Ânceye ait Osmanl─▒ t├╝zel ki┼čili─či stat├╝s├╝n├╝ elde eden ki┼čilerin kay─▒tlar─▒nda tapu kay─▒t d├╝zeltimleri de sa─članm─▒┼č bulunmaktad─▒r.

T├╝rk hukuk devriminin en ├Ânemli d├╝zenlemelerinden biri olarak kabul edilen 743 say─▒l─▒ T├╝rk Kanunu Medenisi, 4 Ekim 1926 tarihinde y├╝r├╝rl├╝─če girmi┼čtir. Ayn─▒ tarihte y├╝r├╝rl├╝─če giren 864 say─▒l─▒ Kanunu Medeninin Sureti Mer'iyet ve ┼×ekli Tatbiki Hakk─▒ndaki Kanunun 8/1 maddesinde; Kanunun Medeninin Mer'iyete Vaz'─▒ndan Mukaddem" v├╝cuda getirilen evkaf hakk─▒nda ayr─▒ca bir tatbikat kanunu ne┼črolunur h├╝km├╝ kabul edilmi┼čtir. Bu h├╝k├╝mde belirtilen 4 Ekim 1926 tarihinden ├Ânce mevcut vak─▒flara ili┼čkin tatbikat kanunu, 2762 say─▒l─▒ ve 5.6.1935 tarihli Vak─▒flar Kanunu ad─▒ alt─▒nda y├╝r├╝rl├╝─če girmi┼čtir.

B├Âylece, 743 say─▒l─▒ Medeni Kanunla yeni vak─▒flar─▒n kurulu┼č organlar─▒, y├Ânetimi ve tefti┼či d├╝zenlenirken, 2762 say─▒l─▒ Vak─▒flar Kanunu ile de vak─▒flar─▒n tasfiyesi ve yeni bir d├╝zene kavu┼čturulmas─▒ sa─članm─▒┼čt─▒r.

Getirilen yeni d├╝zenlemelerin temel amac─▒, eski vak─▒flar─▒n yeni bir d├╝zene sokulmas─▒ ve bunlar─▒n tesis tarihlerindeki ama├žlar─▒ do─črultusunda korunmas─▒d─▒r.

2762 say─▒l─▒ Vak─▒flar Kanunun 44. maddesi ile 1935 y─▒l─▒ itibariyle vak─▒f mallar─▒n belirlenip tapu siciline tescilini ├Âng├Âren d├╝zenleme getirilmi┼čtir. Bu tescil vak─▒flar idaresinin istemi ├╝zerine tapu idaresince o ta┼č─▒nmazlar─▒n kay─▒tlar─▒na i┼čaret ve keyfiyet uygun vas─▒talarla ilan olunur. ─░lan tarihinden itibaren iki y─▒l i├žinde dava yolu ile herhangi bir itiraz olunmad─▒─č─▒ takdirde o mallar─▒n vak─▒f olarak kati tescilleri yap─▒l─▒r ve tapular─▒ verilir.

─░┼čbu d├╝zenlemeye dayal─▒ olarak vasf─▒ "mezar yap─▒s─▒, kira geliri olan d├╝kkan, saat ve aletlerin bulundu─ču yer ve okulu i├žine alan Ayasofya Kutsal Ulu Cami" (t├╝rbe, akaret, muvakk─▒thane ve Medreseyi M├╝┼čtemil AYASOFYAYI KEB─░R CAM─░─░ ┼×ER─░F─░) olan ─░stanbul ili Emin├Ân├╝ il├žesi Cankurtaran mahallesi Bab─▒ H├╝mayun soka─č─▒ pafta 57 ada 57 parsel 7 de kain 2 hektar 6644 metrekareden ibaret, ta┼č─▒nmaz Fatih Sultan Mehmet Vakf─▒" (Ebulfetih Sultan Mehmet Vakf─▒) ad─▒na 19.11.1936 tarihinde tapuya tescil edilmi┼čtir.

Vak─▒flar idaresinin herhangi bir istemi olmad─▒─č─▒ndan, bu tescilin ilan─▒ yap─▒lmam─▒┼čt─▒r.

Fatih Sultan Mehmed Vakf─▒, din hizmetleri ile ilgili bir vak─▒f niteli─činde olup, mazbut vak─▒flardand─▒r. Bu vakf─▒n y├Ânetimi Vak─▒flar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ taraf─▒ndan yap─▒lmaktad─▒r.

743 say─▒l─▒ T├╝rk Kanunu Medenisinin yakla┼č─▒k k─▒rk y─▒l─▒ a┼čan uygulamas─▒ndan sonra, vak─▒flara ili┼čkin yeni d├╝zenlemeler 903 say─▒l─▒ Kanunla 19.7.1967 y─▒l─▒nda y├╝r├╝rl├╝─če konulmu┼čtur.

Daha sonra ├že┼čitli kurumlarda olduk├ža ├Ânemli ve k├Âkl├╝ de─či┼čiklikler ├Âng├Âren 4721 say─▒l─▒ T├╝rk Medeni Kanunu TBMM'nce 22.11.2001 tarihinde kabul edilmi┼čtir. Yeni d├╝zenlemelerde, vak─▒flarla ilgili genel kurallara yer verilmi┼čtir.

B. Ayasofya Kutsal Ulu Camiisinin Müzeye Çevrilmesi ve Sonrası

T├╝rkiye 24 Temmuz 1923'de Lozan Antla┼čmas─▒ ile uluslararas─▒ alanda ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒, e┼čitli─čini kabul ettirdi.

29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal Pa┼ča ilk Cumhurba┼čkan─▒ se├žildi.

20 Nisan 1924'de TBMM kendi haz─▒rlad─▒─č─▒ anayasay─▒ kabul etti. B├Âylece 1921 Anayasas─▒ da sona ermi┼č oldu.

Anayasada yap─▒lan de─či┼čikliklerle bakanlar─▒n ba┼čbakan taraf─▒ndan se├žilmesi ve ba┼čbakan─▒n da cumhurba┼čkan─▒ taraf─▒ndan atanmas─▒ kabul edildi.

Mustafa Kemal Pa┼ča taraf─▒ndan ba┼čbakanl─▒─ča atanan ─░smet Pa┼ča (soyad─▒ hen├╝z yok) d├Âneminde, a┼ča─č─▒daki tarihi olaylar ge├žmi┼č bulunmaktad─▒r.

1. Maarif Vekaletindeki ├çal─▒┼čmalar

Maarif Vekilli─čine getirilen Abidin ├ľzmen, Ayasofya'n─▒n bir m├╝ze haline getirilmesi g├Âr├╝┼č├╝n├╝ Mustafa Kemal Pa┼ča'ya a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r.

Mustafa Kemal Pa┼ča, bu konunun bir uzman kurulunca incelenmesini bildirmi┼čtir. Bunun ├╝zerine Maarif Vekaleti, ─░stanbul M├╝zeler M├╝d├╝r├╝ Aziz Ogan ba┼čkanl─▒─č─▒nda bir komisyon kurmu┼čtur.

O s─▒ralarda ─░stanbul Ayasofya camiinde, Amerika Birle┼čik Devletlerinde bulunan, Bizans Enstit├╝s├╝ nam─▒na Thomas Vhittemore ara┼čt─▒rmalarda bulunmaktad─▒r. (├ľzt├╝rk, age, s. 499)

Komisyon ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ bitirdikten sonra bir rapor halinde Maarif Vekaletine sunar. Bu raporda; m├╝ze karar─▒ al─▒nmadan ├Ânce, Thomas Vhittemore'un ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒ bitirmesi, gerekli onar─▒m─▒n yap─▒lmas─▒, son cemaat yerini m├╝zelik e┼čyan─▒n te┼čhir edilecek hale getirilmesi, binay─▒ ├ževreleyen baz─▒ k─▒s─▒mlar─▒n y─▒k─▒lmas─▒, avlunun d├╝zenlenerek a├ž─▒k m├╝ze haline getirilmesi, camiinin mabed k─▒sm─▒n─▒n ibadete kapat─▒lmak suretiyle buraya Bizans eserlerinin konularak Bizans m├╝zesi yap─▒lmas─▒, bu arada Ayasofya'n─▒n as─▒rlarca Osmanl─▒ eseri halinde kullan─▒ld─▒─č─▒ hususu da g├Âz├Ân├╝ne al─▒narak camiin uygun bir yerinde T├╝rk eserlerinin de sergilenmesi g├Âr├╝┼člerine yer verilmi┼čtir. (├ľzt├╝rk, a.g.e, s.501'de Kumbarac─▒dan at─▒f)

Camiinin mabed k─▒sm─▒n─▒n ibadete kapat─▒larak Bizans asar─▒ m├╝zesi haline geti-rilmesine, sadece komisyon ├╝yesi Alman Frekhard Ungar kar┼č─▒ oy kullanm─▒┼čt─▒r.

Bundan sonra Maarif Vekaleti, Ayasofya camiinin m├╝zeye ├ževrilmesi i├žin ─░cra Vekilleri heyeti (Bakanlar Kurulu) karar─▒ al─▒nmak ├╝zere Ba┼čvekalet'e (Ba┼čbakanl─▒k) 04.11.1934 tarih 94041 say─▒l─▒ tezkereyi g├Ânderir. Bu yaz─▒da:

"E┼čsiz bir mimarl─▒k sanat abidesi olan Ayasofya'n─▒n bir m├╝zeye ├ževrilmesi b├╝t├╝n ┼čark alemini sevindirecek ve be┼čeriyete yeni bir ilim m├╝essesesi kazand─▒racakt─▒r(...)

Ayasofya'da namaz k─▒lanlar, pek yak─▒n─▒ndaki b├╝y├╝k k├╝├ž├╝k bir├žok camilerde dini vazifelerini yapabileceklerdir. Bu m├╝talaalar esas itibariyle tasvip buyruldu─ču takdirde:

1. Ayasofyan─▒n m├╝zeye ├ževrilmesi

2. Acil tamirleri, civar─▒n─▒n g├╝zelle┼čtirilmesi

3. Daimi muhafazas─▒ masraflar─▒na kar┼č─▒l─▒k olmak ├╝zere

Evkafda muayyen bir mebla─č─▒n bu sene ve gelecek seneler b├╝t├želerinden ayr─▒lmas─▒ i├žin ─░cra Vekilleri Heyetince bir karar verilmesine m├╝saade-i devletlerini derin sayg─▒lar─▒mla dilerim efendim" isteminde bulunulmu┼čtur.


Sayfa   1 - 2 -  34

 

┬ę ulumabedayasofya.com 2004