Ulu Mabed Ayasofa
 
 
         
Sayfa 1    Sayfa 2    Sayfa 3

 

   CUMHUR─░YET D├ľNEM─░ VE KARARNAME TARTI┼×MALARI                                                                            Sayfa 1

 

Cumhuriyetin ilan─▒ndan sonra Ayasofya ayn─▒ ┼čekilde bir ─░slam ma'bedi olarak ilgi g├Ârd├╝. Kandil ve bayramlarda sabahlara kadar dolup ta┼čt─▒. Fakat bat─▒ bas─▒n─▒nda s├╝rekli olarak hakk─▒nda ├že┼čitli yaz─▒lar yay─▒nlan─▒yordu. ├ľyle ki, Bat─▒l─▒lar birden bire Ayasofya'n─▒n koruyucu durumuna ge├žmi┼člerdi. ├ťzerine titredikleri ma'bedin bak─▒ms─▒zl─▒ktan y─▒k─▒laca─č─▒ ku┼čkusuyla ├╝z├╝nt├╝lerini dile getiriyorlard─▒. 1926 y─▒l─▒nda Avrupa gazetelerinde yo─čunla┼čan bu t├╝r yaz─▒lar sonunda, h├╝k├╝met Y├╝ksek M├╝hendis Mektebi profes├Ârlerinin de i├žine al─▒nd─▒─č─▒ bir uzmanlar heyeti kurdu.

Ayasofya y─▒k─▒l─▒rsa; Avrupal─▒lar T├╝rklere Ta┼č Ya─čd─▒r─▒rlarm─▒┼č*

* Faydalan─▒lan kaynak: Terc├╝man K├╝lt├╝r ve Sanat Hizmetleri; ─░stanbul K├╝lt├╝r ve Sanat Ansiklopedisi Nisan 1983

O tarihlerde baz─▒ T├╝rk gazetelerinde yay─▒nlanan Ayasofya' n─▒n tamiriyle ilgili yaz─▒lar genelde, "Aman, Avrupal─▒lara kar┼č─▒ mah├žup olmayal─▒m" anlam─▒ndayd─▒. 22 Aral─▒k 1926 tarihli "Vakit" gazetesinde, "Ayasofya'n─▒n Tamiri" ba┼čl─▒kl─▒ yaz─▒s─▒nda, ressam Avni Lifiji, ma'bedin e┼čsiz Bizans eseri oldu─ču i├žin onar─▒lmas─▒n─▒ istiyor ve makalesine ┼č├Âyle devam ediyordu:

"Ayasofya'n─▒n esasl─▒ bir tamirle takviye edilmezse, bir g├╝n birden bire" y─▒k─▒l─▒vermesi ihtimali ka├ž senedir yaln─▒z T├╝rkiye'de de─čil hatta b├╝t├╝n sanat aleminde, efkan, endi┼če ile doldurmaktad─▒r. Mimari'de, dekoratif, h├╝nerlerde pek ├žok nefis eserler b─▒rakt─▒ktan sonra ├Âlm├╝┼č bir medeniyetin, Bizans inceli─činin ┼čaheserleri, g├Âz g├Âre g├Âre ├ž├Âk├╝p giderken, sanat duygusuyla m├╝tehass─▒s insanlar, bu ac─▒ya ilgisiz kalamazlar... Bu hususta tesirli faaliyetler g├Âstermek ise, "Sanayi-i Nefise Enc├╝meni'nin vazifelerindendir."

Unutulmamal─▒d─▒r ki bu caminin tamirine lay─▒k oldu─ču ehemmiyeti vermez de bir felakete sebep olursak, cihan efkar-─▒ umumiyesi kar┼č─▒s─▒nda u─črayaca─č─▒m─▒z en b├╝y├╝k mahcubiyetten ba┼čka gelecek nesillerimizin de lanetlerine maruz kalmam─▒z m├╝mk├╝nd├╝r.

─░yi bilelim ki, sanat aleminde hakiki bir felaket olarak telakki edecek ├Âyle bir ├ž├Âk├╝┼čten bahsedecek yabanc─▒ m├╝verrihler, y─▒k─▒lm─▒┼č AyasofyaÔÇÖn─▒n arsas─▒ ├╝zerine serilmi┼č ta┼člar─▒ bizim kabirlerimize ya─čd─▒racaklard─▒r. Ayr─▒ca bizim i├žin kim bilir daha ne ┼čiddetli t├óbirler kullanacaklard─▒r. Bunun i├žinde Ayasofya'n─▒n ciddi ve derin tetkiklerinden sonra tamiri teklifleri ciddiye al─▒nmal─▒d─▒r. Rivayete nazaran Amerikan Mimarlar Cemiyeti bu ma'bedin tamirini hatta masraflar─▒nda kendilerine almaya karar verdiler.

Nitekim, tam o g├╝nlerde Amerika'da "Boston Bizans Ara┼čt─▒rmalar Enstit├╝s├╝" kuruldu. Bu kurulu┼č, camideki mozaiklerin temizlenip ortaya ├ž─▒kar─▒lmas─▒ i├žin T├╝rk h├╝k├╝metine ba┼čvurdu. Teklifleri kabul edilmi┼č olursa, Ayasofya'n─▒n ─░slam ma'bedili─činden ├ž─▒kmas─▒ i├žin ilk ad─▒m at─▒lm─▒┼č olacakt─▒. Nitekim Amerikan-Bizans Enstit├╝s├╝'n├╝n ba┼čvurusu hemen olumlu kar┼č─▒land─▒ ve kabul edildi. Bu enstit├╝ 1931 y─▒l─▒nda mozaik ara┼čt─▒rmalar─▒na ba┼član─▒ld─▒ktan bir s├╝re sonra namaz k─▒lanlar─▒n aras─▒nda ├žal─▒┼čmalar─▒n s├╝rd├╝r├╝lemeyece─čini ileri s├╝rerek ma'bedin ibadete kapat─▒lmas─▒n─▒ istedi. Fakat, daha Ayasofya hakk─▒nda Bakanlar Kurulu kararnamesi ├ž─▒kmadan ve hen├╝z m├╝ze olma karar─▒ diye bir ┼čey ortada yokken, Bat─▒l─▒lar iste─či do─črultusunda faaliyete ge├žiliverdi ve Ayasofya dini bir mabed olma ├Âzelli─čini h─▒zla kaybetmeye ba┼člad─▒. Ortada yaz─▒l─▒ hi├žbir belge yokken b├╝t├╝n Bizans eserlerinin canland─▒r─▒lmas─▒ faaliyetlerine ve ─░slami ne kadar eser varsa yok edilmesine giri┼čildi. Hatta bu arada, konuyla hi├ž ilgisi olmad─▒─č─▒ halde K├╝├ž├╝k Ayasofya'n─▒n minareleri bir gecede y─▒kt─▒r─▒l─▒verdi.

Ayasofya'n─▒n mozaiklerinin ortaya ├ž─▒kar─▒lmas─▒ teklifi Amerikan-Bizans Enstit├╝s├╝ taraf─▒ndan 1931 y─▒l─▒nda yap─▒lm─▒┼č ve bu i┼če de Prof. Thomas Vhittemore g├Ârevlendirilmi┼čti. Vhittemore, Alman ilim adam─▒ Salzenberg'in 1854 y─▒llar─▒nda yay─▒nlad─▒─č─▒ Bizans mozaikleriyle ilgili eserinin ─▒┼č─▒─č─▒ alt─▒nda, 1932'de ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒, ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmeye ba┼člad─▒. ─░talya'dan getirilen mozaik├ži ustalar─▒n─▒n teklifleriyle evvela dehlizdeki (narteks), ─░mparator Kap─▒s─▒'n─▒n ├╝st├╝ndeki tasvirleri ortaya ├ž─▒kard─▒.

Prof. Vhittemore, ─░mparator Kap─▒s─▒'n─▒n ├╝st├╝ndeki mozaiklerden sonra dehlizin g├╝ney taraf─▒ndaki, metal galerisinde kap─▒n─▒n ├╝st├╝ndeki alt─▒n renkli, bir zemin ├╝zerinde kuca─č─▒nda k├╝├ž├╝k ─░sa (a.s.)ÔÇÖy─▒ tutan Meryem'in mozai─čini ortaya ├ž─▒kard─▒. (─░slam K├╝lt├╝r ve Sanat Ansiklopedisi, Sayfa 881-882-883)

Bu i┼č i├žin kurulan komisyon ├╝yelerinden baz─▒lar─▒ mabedin tamamiyle Bizans h├╝viyetine b├╝r├╝nd├╝r├╝lmesini teklif ettiler. ─░stanbul M├╝zeler Genel M├╝d├╝r├╝ Aziz Ongan, bu g├Âr├╝┼č├╝n ba┼č savunucusuydu. T├╝rk ─░slam sanat─▒n─▒n en g├╝zel ├Ârneklerinden olan levhalar─▒n kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ ve kesinlikle yerlerine bir daha konmamas─▒n─▒ istedi, buna kar┼č─▒n levhalar─▒n yerinde b─▒rak─▒lmas─▒nda ─▒srar eden tek komisyon ├╝yesi, Prof. E. Unger idi. O: "Cami olsun, kilise olsun bunlar birer m├╝zedir" diyordu. Vhittemore ise Unger'in s├Âylediklerine ┼čiddetle kar┼č─▒ ├ž─▒karak, mabette Osmanl─▒ eserlerinin sergilenmesini istemiyordu.

Vhittemore amac─▒ daha ziyade, komisyonun ba┼čta Aziz Ongan olmak ├╝zere birka├ž ├╝yesiyle birlikte, Osmanl─▒ padi┼čahlar─▒ taraf─▒ndan mabede konan top kandilerini kald─▒rmak (bu konu komisyonca karar al─▒nd─▒─č─▒ halde uygulanmad─▒.) Osmanl─▒ eserlerinden hal─▒lar─▒, yazma kitaplar─▒, rahle, ┼čamdan, g├╝labdan binadan ├ž─▒kararak, kendisi taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒lmaya ba┼članan mozaiklere binaya bir d├╝zen vermek, bina i├žindebulunan b├╝t├╝n levhalar─▒ kald─▒rmak binan─▒n avlusunu bir Bizans ve Yunan m├╝zesi haline d├Ân├╝┼čt├╝rmek, Bizans devrine ait s├╝tunlar─▒, s├╝tun ba┼člar─▒n─▒, heykelleri, Arkeoloji m├╝zesinde bulunan lahitlerden bir k─▒sm─▒n─▒ Nurosmaniye avlusundaki k─▒rm─▒z─▒ lahitleri ve ─░stanbul kaz─▒lar─▒ndan ├ž─▒kar─▒lacak eserleri sergilemekti.

Ayr─▒ca komisyon, Ayasofya binas─▒ ├ževresinde ve ona biti┼čik olan kimsesizler yurdu, kahve, d├╝kkan gibi yap─▒lar─▒n y─▒k─▒lmas─▒ ├╝zerinde durdu.

Burada s├Âzkonusu edilen kimsesizler yurdu, Fatih taraf─▒ndan kurulan ve II. Beyazid'in bir kat ilavesiyle b├╝y├╝t├╝len ─░stanbul'un ilk ├╝niversitesi say─▒lan Molla H├╝srev'in m├╝derrislik yapt─▒─č─▒ medreseydi. Daha sonra bu medrese de y─▒kt─▒r─▒ld─▒.

Milli E─čitim Bakan─▒ Abidin ├ľzmen, Osmanl─▒ ve ─░slam damgas─▒n─▒ ta┼č─▒yan izlerin y─▒ln─▒z Ayasofya'da de─čil, di─čer Bizans kiliselerinden Camii'ye ├ževrilen yap─▒lardan da silinmesi g├Âr├╝┼č├╝ndeydi.

Bundan sonraki b├Âl├╝mde, ├Âzellikle daha sonraki hukuk├« tart─▒┼čmalar─▒m─▒z─▒n zemini de olu┼čturacak bir s├╝reci anlatmaya ├žal─▒┼čaca─č─▒z. Bunu yaparken de yaz─▒m─▒z─▒n ana eksenini Ziyad Ebuziya'n─▒n 1987 tarihde ─░slam dergisinde yay─▒nlanan yaz─▒ olu┼čturacakt─▒r. Ziyad Ebuziya'n─▒n yaz─▒s─▒n─▒n ├Ânemi, o d├Ânemi ya┼čayan ve d├Ânemin taraflar─▒n─▒ yak─▒nen tan─▒yan bir ki┼či taraf─▒ndan kaleme al─▒nmas─▒ndan kaynaklanmakta. Biz bunu yaparken, aralara italik olarak, di─čer g├Âr├╝┼čleri de vermeye ├žal─▒┼čaca─č─▒z.

19. yy sonlar─▒na do─čru ba┼člayan ve 20. yy ba┼člar─▒na kadar devam eden felaketli halka, koca koca eyaletlerimizi kaybetmemiz, m├╝zayaka, Ayasofya'y─▒ da, di─čer mabedlerimiz gibi, bak─▒ms─▒z ve harab bir hale d├╝┼č├╝rm├╝┼čt├╝. Cumhuriyetin ilan─▒ndan ve devletin biraz toparlanma─ča ba┼člamas─▒ndan sonra, Ayasofya'n─▒n da restorasyon ve tamirleri d├╝┼č├╝n├╝ld├╝, ibadethane k─▒sm─▒, d─▒┼č─▒, avlu ve bina etraf─▒n─▒ ihya ve m├╝ze haline sokmak faaliyetlerine giri┼čildi. Cami k─▒sm─▒n─▒n tamirini yapabilmek i├žin 1935 ba┼člar─▒nda ibadet k─▒sm─▒ "GE├ç─░C─░" olarak ibadete kapat─▒ld─▒. Bu muvakkat kapat─▒lma tarihine kadar, 481 sene, cami Kur'an-─▒ Kerim tilaveti ve Ezan sesleri yank─▒lar─▒ ile ya┼čam─▒┼čt─▒. Ayasofya bug├╝n ayn─▒ sesleri yeniden duymak hasreti i├žindedir.

Sayfa  1 - 23

 

┬ę ulumabedayasofya.com 2004